Archiwum Państwowe w Przemyślu

Półka Archiwisty

Artykuły

Przejdź do - Akta Zakładu Poprawczego w Przedzielnicy

Akta Zakładu Poprawczego w Przedzielnicy

8 grudnia 2017

Prezentujemy kolejną informację o ciekawych materiałach, przechowywanych w zasobie naszego Archiwum. Są to materiały dotyczące Państwowego Zakładu Wychowawczo-Poprawczego w Przedzielnicy. Miejscowość ta leży obecnie na terenie Ukrainy, w rejonie starosamborskim obwodu lwowskiego.

Zakład zaczął funkcjonować w 1922 roku i był jednym z czterech państwowych zakładów poprawczych dla nieletnich funkcjonujących w II RP. Przeznaczono w nim miejsca dla 240 nieletnich, którzy byli do niego przydzielani zasadniczo z decyzji władz sądowych. W Zakładzie prowadzona była szkoła powszechna oraz zawodowa (przygotowująca wychowanków do różnych zawodów) oraz kursy rolniczo-ogrodnicze. Zakład posiadał folwark o powierzchni 225 ha. Nieletnim zapewniano posiłki o kaloryczności przeszło 3000 kal., a dobór potraw „zapewniał najintensywniejsze wykorzystanie wartości kalorycznej poszczególnych produktów żywnościowych”.

Pomimo tych dobrych warunków niektórzy wychowankowie próbowali nielegalnie opuścić Zakład. W materiałach dotyczących Zakładu znajdują się rachunki oraz rozliczenia za transport zbiegłych (np. ze Lwowa, Gródka Jagiellońskiego, Nowego Miasta, a nawet Kosowa) z lat 1929-1930. Ponadto zachowały się rachunki za dostarczenie produktów żywnościowych oraz materiałów niezbędnych do wykonania prac remontowych.

W czasie II wojny światowej w budynkach Zakładu Niemcy zorganizowali Niemiecki Zakład Karny jako karną kolonię rolniczą o bardzo surowym rygorze. Funkcjonował on od października 1941 r. do 27 VII 1944 r. W tym okresie w Zakładzie przebywało około dwóch tysięcy mężczyzn i około pięćset kobiet. Wśród nich byli lekarze, księża, adwokaci, urzędnicy, robotnicy zaangażowani politycznie, kryminaliści oraz miejscowa ludność. W dniu 14 XI 2015 r. w Nowym Mieście ks. bp lwowski Marian Buczek poświęcił pomnik upamiętniający ofiary niemieckiego więzienia Przedzielnicy.

Prezentujemy rachunki Zakładu Wychowawczo-Poprawczego w Przedzielnicy zachowane w zbiorze nr 393 Zbiór szczątków zespołów z terenu Małopolski Wschodniej, sygn. 19. Fotografie budynków Zakładu pochodzą z opracowania pt. Księga jubileuszowa więziennictwa polskiego 1918-1929, red. Z. Bugajski, Warszawa 1929.

 

 

 

 

Przejdź do - Pamiętniki i kroniki z okresu I wojny światowej

Pamiętniki i kroniki z okresu I wojny światowej

20 października 2017

W latach 1914-1918 wielu Polaków spisywało swoje wojenne refleksje. Pisano dzienniki, rozpoczynając je właśnie z powodu rozpoczęcia wojny. Ziemianie, arystokraci, mieszczanie a także kobiety z tych kręgów ruszyły do piór mając świadomość, że na ich oczach zmienia się historia, dzieje się coś niezwykłego, o czym warto pisać. Szczególnie ważne w historii tego konfliktu zbrojnego były wydarzenia mające miejsce w otoczonym Twierdzą Przemyślu.

W zasobie Archiwum Państwowego w Przemyślu zachowały się dzienniki oraz kroniki dokumentujące wydarzenia z okresu I wojny światowej. Są to m.in. dziennik Józefy Prochazki (1891-1978), nauczycielki przemyskich szkół; dziennik Konstantyna Czechowicza z lat 1914-1915, biskupa przemyskiego obrządku greckokatolickiego (biskup zmarł 1 V 1915 r.); dziennik Stanisławy Bogusiewiczówny (1898-1981), opisujący wydarzenia z okresu maj-czerwiec 1915 roku w Brzeżanach. Cenne są także kroniki: Szkoły Ludowej Czteroklasowej Męskiej im. św. Jana Kantego w Przemyślu oraz parafii greckokatolickiej w Grabiu, k. Ożennej, opisujące m.in. wydarzenia z lat Wielkiej Wojny.

Niektóre z tych materiałów opublikowano nakładem Archiwum Państwowego w Przemyślu. Są to: Dziennik z okresu oblężenia i okupacji rosyjskiej Przemyśla w 1915 roku, Przemyśl 2015 (opr. M. Dalecki); Oblężenie i okupacja Przemyśla przez Rosjan w latach 1914-1915 według kroniki Szkoły ludowej Czteroklasowej Męskiej im. św. Jana Kantego, „Rocznik Historyczno-Archiwalny”, T. XXIII: 2011-2012, Przemyśl 2013, s. 179-190 (opr. M. Dalecki, A.K. Mielnik).

Przejdź do - Stanisław Wyspiański

Stanisław Wyspiański

5 września 2017

 

W 2017 roku przypada 110. okrągła rocznica śmierci Stanisława Wyspiańskiego, a w kraju organizowanych jest wiele imprez związanych z tym jednym z najwybitniejszych i najoryginalniejszych polskich artystów. W tym roku „Wesele” Wyspiańskiego zostało wybrane lekturą na Narodowe Czytanie, a 2 września cała Polska czytała ten utwór.

W zasobie Archiwum Państwowego w Przemyślu zachowały się materiały informujące o inscenizacjach sztuk Wyspiańskiego, mających miejsce w Przemyślu. W 1912 roku Polskie Towarzystwo Dramatyczne im. Aleksandra Fredry przedstawiało „Wesele” oraz „Noc listopadową”. W sezonie 1919/20 można było obejrzeć „Wesele” w wykonaniu aktorów Teatru Polskiego w Przemyślu (rolę Nosa powierzono tu wybitnemu aktorowi Kazimierzowi Opalińskiemu), a w 1928 tragedię „Sędziowie”.

Twórczość Wyspiańskiego była również tematem prelekcji, których mogli wysłuchać mieszkańcy Przemyśla. W 1932 r. Emil Zegadłowicz, przedstawiany jako „jeden z najznakomitszych pisarzy polskich doby współczesnej” wygłosił odczyt pt. Dwa czyny. Wyspiański i Piłsudski. Z kolei w 1933 roku wybitny polonista dr Stanisław Jerschina wygłosił 2-częściowy referat poświęcony twórczości Wyspiańskiego - 22 I tego roku wykład pt. „Wyspiański. Ideologia poety”, a tydzień później - „Wyspiański. Synteza estetyczna”.

Przejdź do - Rzeka San - piękna i niebezpieczna

Rzeka San - piękna i niebezpieczna

21 sierpnia 2017

Przemyśl jest położony nad Sanem, zaliczanym do najpiękniejszych rzek w Polsce. Nad Sanem, szczególnie w lecie, kwitło życie towarzyskie, a zmęczeni upałami mieszkańcy mogli wypocząć w tzw. łazienkach. W zbiorach prywatnych oraz w zbiorach wielu instytucji (także Archiwum Państwowego w Przemyślu) zachowały się karty pocztowe prezentujące widok nadsańskich łazienek czy Wybrzeża Franciszka Józefa. Prezentujemy inne – bardziej niebezpieczne oblicze „przemyskiego Sanu”, który potrafi być również rzeką groźną i nieujarzmioną. Największe powodzie, które dotknęły miasto i powiat miały miejsce m.in. w latach: 1867, 1893, 1900, 1909, 1913-1914, 1941. W zasobie naszego Archiwum znajdują się m.in: graficzne przedstawienie najwyższych i najniższych stanów wody w latach 1867-1908; dziennik dla stacji nr 96 wodoskazowej na rzece San w Przemyślu z 1908 r., w którym zaznaczano poziom wody oraz uwagi obserwatora (zesp. nr 908 Kierownictwo Regulacji Sanu w Przemyślu) oraz fotografie przedstawiające powódź w mieście, pochodzące głównie z 1941 roku (zesp. nr 1270 Teki inż. B. Gębarowicza i zesp. nr 2000 Materiały rodziny Bogusiewiczów).

Przejdź do - Wczasy u wód i nie tylko

Wczasy u wód i nie tylko

19 lipca 2017

Wyjazdy na wczasy, pobyty w uzdrowiskach i sanatoriach w kraju cieszą się wielką popularnością. Do Zakopanego, Krynicy, Iwonicza, a także leżącego obecnie na terenie Ukrainy Truskawca udawano się na wakacyjny wypoczynek także w okresie międzywojnia. Prezentujemy fotografie zachowane w zespole Materiały rodziny Bogusiewiczów przedstawiające kuracjuszy wypoczywających w Krynicy, Iwoniczu, Truskawcu, pochodzące z lat 30. ubiegłego wieku.

Przemyślanie (i nie tylko) mogli skorzystać z usług zakładu sanatoryjnego w rodzinnym mieście. W 1905 r. w Przemyślu otworzono zakład hydropatyczny doktora Kutny mieszczący się przy ul. Sanockiej. Jak informowała „Gazeta Przemyska” z 1909 r. (nr 43) w zakładzie znajdowały się m.in.: „parnia i szafki ogrzane gorącym powietrzem (..) woda w basenach przepływająca, wszelkie natryski, puryfikator do czyszczenia wnętrza zakładu, sala inhalacyjna wspólna, także odrębne gabinety”. W zakładzie leczono: „choroby krwi i nerwów, niedokrewność, osłabienie nerwów, reumatyzm, otyłość, katary dróg oddechowych, cierpienie serca, itp. („Przegląd Przemyski”, nr 131 z 1913 r.). W 1928 r. sanatorium dr Kutny zostało przejęte przez dr J. Bodensteina, a następnie przez dr Henryka Loebla. Otworzono w nim sanatorium ginekologiczno-położnicze, mieszczące sale: operacyjną, porodową, a także dla „osesków”.

Przejdź do - Noc świętojańska, Wianki, Noc Kupały

Noc świętojańska, Wianki, Noc Kupały

23 czerwca 2017

Noc świętojańska, Wianki, Noc Kupały – te tradycje splotły się ze sobą i zazwyczaj obchodzimy je we dniach 21-24 czerwca. Noc Kupały to święto obchodzone w najkrótszą noc w roku (ok. 21 czerwca), natomiast noc św. Jana przypada w wigilię tego święta (tj. w nocy z 23 na 24 czerwca). W zasobie Archiwum Państwowego w Przemyślu zachowały się interesujące afisze, plakaty informujące o obchodach tych świąt w Przemyślu, pochodzące z lat międzywojennych. W 1927 r. (29 czerwca) ich organizatorem był Wojskowy Klub Sportowy „Legia” oraz 6 i 10 pułk saperów. Głównymi punktami obchodów były: korowód ozdobionych łodzi oraz puszczanie wianków. Organizatorzy ogłosili także konkurs na najefektowniej przyozdobioną łódź oraz wianek. Wieczór zakończono tańcami na pływającym pomoście.

W 1928 r. „Ziemia Przemyska” w rubryce Kronika informowała o „tradycyjnym obchodzie Wianków w połączeniu z festynem” organizowanych przez Towarzystwo Rodziny Wojskowej, natomiast w roku 1930 (29 czerwca) Towarzystwo im. Tadeusza Kościuszki zapraszało widzów na „obraz ludowy w 4 aktach” pt. „Noc świętojańska”.

Tradycje organizowania czerwcowych obchodów Nocy Świętojańskiej, Nocy Kupały w Przemyślu podtrzymywał m.in. Wydział Kultury Urzędu Miejskiego i Osiedlowy Dom Kultury Przemyskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Zachował się afisz z programem z 1987 r. zapraszającym na „Święto Kupały” w ramach którego odbyło się tradycyjne puszczanie wianków oraz koncert kapeli „Kmiecie” na plaży między mostami.

 

Pliki do pobrania

Galeria

  • Powiększ zdjęcie AZLK, sygn. 468, s. 1

    AZLK, sygn. 468, s. 1

  • Powiększ zdjęcie AZLK, sygn. 468, s. 2

    AZLK, sygn. 468, s. 2

  • Powiększ zdjęcie AZLK, sygn. 468, s. 4

    AZLK, sygn. 468, s. 4

  • Powiększ zdjęcie AZLK, sygn. 468, s. 73

    AZLK, sygn. 468, s. 73

  • Powiększ zdjęcie AZLK, sygn. 468, s. 74

    AZLK, sygn. 468, s. 74

  • Powiększ zdjęcie AZLK, sygn. 468, s. 87

    AZLK, sygn. 468, s. 87

  • Powiększ zdjęcie AZLK, sygn. 468, s. 88-89

    AZLK, sygn. 468, s. 88-89

  • Powiększ zdjęcie AZLK, sygn. 468, s. 488

    AZLK, sygn. 468, s. 488

  • Powiększ zdjęcie AZLK, sygn. 468, s. 489

    AZLK, sygn. 468, s. 489

Rozwiń Metryka

Podmiot udostępniający informację:
Data utworzenia:2015-03-24
Data publikacji:2015-03-24
Osoba sporządzająca dokument:
Osoba wprowadzająca dokument:
Liczba odwiedzin:21286